Liburutegia, Artxiboa eta Argitalpenak

Liburutegi Nagusia

Gobernantza, Administrazio Digital eta Autogobernuaren Saila

Lehenengo Eusko Jaurlaritzaren 90 urte: 2026ko urriaren 7tik 2027ko otsailaren 7ra

Gida bibliografikoa (PDF, 1 MB) (leiho berri batean irekitzen da)

1936ko urriaren 7an sortu zen lehen Eusko Jaurlaritza, Euskal Autonomia Estatutua onartu eta egun gutxira. José Antonio Agirre lehendakaria buru zela, ideologia eta sentsibilitate politiko desberdinetako ordezkariek osatutako gobernua izan zen, Gerra Zibilaren testuinguru zailean Euskal Herriaren autogobernua antolatzeko eta defendatzeko helburuarekin.

Bilbo erori ondoren, Eusko Jaurlaritzak erbestean jarraitu zuen bere jarduna. Hamarkadetan zehar, euskal erakundeen jarraitutasuna, demokraziaren aldeko konpromisoa eta euskal nortasunaren aldeko lana bizirik mantendu zituen.

1978an, trantsizio demokratikoaren baitan, Ramón Rubial buru zuen Eusko Kontseilu Nagusia eratu zen. Hurrengo urtean, Gernikako Estatutua onartu zen eta 1980an gaur egungo Eusko Jaurlaritza eratu zen, autogobernuaren etapa berri bati hasiera emanez.

Erakusketa honek lehen gobernu haren kideak, haien ibilbideak eta ondarea ezagutarazten ditu. Aldi berean, Liburutegi Nagusiko funts bibliografikoen bidez, gure historiako unerik garrantzitsuenetako batera hurbiltzeko gonbidapena da.

 

EUZKADI'REN BERJABETASUN-ARAUDIA. Euzkadiko Agintaritzaren Egunerokoa, 1936ko urriaren 9, 10, 11, 12 eta 13an (leiho berri batean irekitzen da)

1936ko Euskal Herriko Autonomia Estatutua Espainiako Bigarren Errepublikako Gorteek 1936ko urriaren 1ean onartutako legea izan zen. Gerra Zibila jada hasita zegoen, eta Nafarroak ez zuen prozesuan parte hartu. Estatutua lortzeko prozesu luze eta konplexua 1931n hasi zen.

Estatutua onartu ondoren, lehenengo gobernu autonomoa eratu zen, 1936ko urriaren 7tik 1937ko martxoaren 30era. Euzkadiko Gobernu hori José Antonio Agirrek, Eusko Alderdi Jeltzalekoak (EAJ), zuzendu zuen, eta PSOEko, PCEko, Acción Nacionalista Vasca-ko, Izquierda Republicanako eta Unión Republicanako ordezkariek ere parte hartu zuten.

1936ko urriaren 7an, Euskal Herriko lehen gobernu autonomoa ofizialki eratu zen.

JOSÉ ANTONIO AGIRRE LEKUBE (Lendakaritza eta Guda zaingoaren burukide)

José Antonio Agirre Lekube (Bilbo, 1904 – Paris, 1960) euskal politikari eta abokatu nabarmena izan zen, eta Eusko Jaurlaritzako lehen lehendakaria. Bilboko Deustuko Unibertsitatean Zuzenbidea ikasi zuen eta gaztetatik hartu zuen parte euskal politikagintzan, EAJren baitan.

1931n Getxoko alkate hautatu zuten, eta Bigarren Errepublikaren garaian Euskal Herriaren autonomia politikoaren aldeko jardueran nabarmendu zen. 1936an, Gorteek Euskadiko Autonomia Estatutua onartu ondoren, urriaren 7an lehen Eusko Jaurlaritza eratu zen, eta Agirre lehendakari izendatu zuten.

Gerra Zibilean, bere gobernuak Euskadiren defentsa, administrazioa eta gizarte-antolaketa bultzatu zituen, baina 1937an frankisten okupazioaren ondoren erbesteratu behar izan zuen. Erbestean, Agirrek Eusko Jaurlaritzaren jarduerari eutsi zion eta euskal autonomiaren eta demokraziaren aldeko nazioarteko lana garatu zuen.

1960an hil zen Parisen, eta bere irudia euskal autonomiaren eta demokraziaren aldeko borrokaren erreferente historiko bihurtu zen.

JESUS MARIA LEIZAOLA SANCHEZ (Zuzentza eta Jakintza zaingoaren burukide)

Jesús María Leizaola Sánchez (Donostia, 1896ko irailaren 7a – Donostia, 1989ko martxoaren 16a) jurista, politikari eta idazlea izan zen, eta XX. mendeko euskal historia politiko eta instituzionaleko pertsonaia nabarmenetako bat. Zuzenbidea ikasi zuen Valladolideko Unibertsitatean eta, 1915etik aurrera, Gipuzkoako Foru Aldundian eta Bilboko Udalean jardun zuen.

Euskal mugimendu abertzalearekin lotura izan zuen gaztetatik, eta Bigarren Errepublikan Espainiako Gorteetako diputatu izan zen. 1936an, José Antonio Agirre lehendakariak osatutako lehen Eusko Jaurlaritzan, Justizia eta Kulturako sailburu izendatu zuten. Gerra Zibilaren testuinguru zailean, justizia-administrazioaren antolaketan, presoen eskubideen defentsan eta euskal hezkuntza eta kultura sustatzen parte hartu zuen.

1937an erbestera joan zen, eta Frantzian jarraitu zuen Eusko Jaurlaritzaren jarduera politiko eta instituzionalari eusten. 1960an, José Antonio Agirre hil ondoren, Eusko Jaurlaritzako lehendakari izendatu zuten erbestean, eta kargu horretan aritu zen diktadura frankistaren azken urteetara arte. 1979an Euskadira itzuli zen, demokraziaren eta autogobernuaren berreskurapenaren testuinguruan. Leizaolak euskal kulturari, literaturari eta historiari buruzko hainbat lan ere idatzi zituen.

1989an hil zen Donostian. Bere ibilbideak euskal erakundeen eta kulturaren defentsarekin lotutako XX. mendeko historiaren zati esanguratsua jasotzen du.

TELESFORO MONZON ORTIZ DE URRUELA (Erri-zaintza zaingoaren burukide)

Telesforo Monzon Ortiz de Urruela (Bergara, 1904ko abenduaren 1a – Baiona, 1981eko martxoaren 9a) euskal idazle, politikari eta hizlari izan zen, XX. mendeko euskal nazionalismoaren figura esanguratsua. Zuzenbidea ikasi zuen Madrilen, baina ez zituen ikasketak amaitu. 1931n Bergarako zinegotzi hautatu zuten, eta gero Gipuzkoako EAJren buruzagitzan jardun zuen.

1936an, José Antonio Agirreren lehen Eusko Jaurlaritzan, Gobernazioko sailburu izendatu zuten; kargu hori erbestean ere bete zuen 1946ra arte. Gerra Zibilaren ondoren erbesteratu egin zen eta hainbat herrialdetan bizi izan zen.
Idazle eta kultur eragile gisa ere nabarmendu zen.

Olerkiak, antzerki-lanak eta abestiak idatzi zituen euskaraz. Ondorengo urteetan EAJtik urrundu eta sektore independentistetara hurbildu zen. 1970eko hamarkadaren amaieran Euskal Herrira itzuli eta Herri Batasunaren sorreran parte hartu zuen. 1979an Gipuzkoako diputatu hautatu zuten Kongresuan, eta 1980an Eusko Legebiltzarreko kide izan zen. Bere ibilbideak euskal historiaren eta kulturaren hainbat etapa nagusi lotzen ditu.

ELIODORO DE LA TORRE Y LARRINAGA (Ogasun zaingoaren burukide)

Eliodoro de la Torre Larrinaga (Barakaldo, 1889ko martxoaren 6a – Baiona, 1946ko urtarrilaren 28a) bankaria, sindikalista eta politikaria izan zen, XX. mendeko euskal mugimendu politiko eta sozialaren figura nabarmena. Gaztetatik EAJrekin lotuta egon zen, eta banku-sektorean lortutako ezagutza ekonomikoak bere jarduera politikoaren oinarri bihurtu ziren. Deustuko kooperatibagintzaren sustatzaile izan zen eta ELA-STV sindikatuaren sorreran parte hartu zuen. Deustuko zinegotzia izan zen, eta 1933ko eta 1936ko hauteskundeetan Bizkaiko diputatu hautatu zuten.

1936an, José Antonio Agirreren lehen Eusko Jaurlaritzan, Ogasuneko sailburu izendatu zuten, eta gerra garaian euskal ogasuna eta baliabide ekonomikoen kudeaketa zuzendu zituen.

1937an, Alfredo Espinosa fusilatu ondoren, Osasun Sailaren ardura ere hartu zuen. Gerra eta erbestean, Eusko Jaurlaritzaren finantza-egiturari eusten lagundu zuen, eta laguntza- eta osasun-ekimenen antolaketan parte hartu zuen.

Bigarren Mundu Gerran Frantzian jardun zuen, eta 1944an Baionara itzuli zen; han jarraitu zuen erbestealdiko gobernuarekin lotuta. 1946ko urtarrilaren 28an hil zen. Bere ibilbideak euskal kooperatibagintza, sindikalismoa eta lehen Eusko Jaurlaritzaren antolakuntza ekonomikoa uztartzen ditu.

SANTIAGO AZNAR SARACHAGA (Gintza zaingoaren burukide)

Santiago Aznar Sarachaga (Bilbo, 1903ko abuztuaren 9a – Caracas, Venezuela, 1979ko maiatzaren 19a) politikari sozialista eta sindikalista izan zen, eta XX. mendeko euskal mugimendu sozialistaren eta lehen Eusko Jaurlaritzaren historian nabarmendu zen. Gaztetatik Euskal Langileen Alkartasuna (UGT) eta Gazte Sozialistak erakundeekin lotu zen, eta Bizkaiko UGTko idazkari nagusi izan zen. Primo de Riveraren diktaduraren garaian erbesteratu egin zen Frantzian, eta 1926an Bilbora itzuli ondoren bere jarduera sindikal eta politikoari ekin zion berriro. 1931n Bilboko zinegotzi hautatu zuten. 1934ko urriko gertakarietan parte hartzeagatik espetxeratu eta erbesteratu egin zen berriro. 1936an Euskadira itzuli ondoren, Gerra Zibila hasi zenean Bizkaiko Defentsa Batzordean parte hartu zuen eta, 1936ko urriaren 7an, José Antonio Agirre lehendakariak osatutako lehen Eusko Jaurlaritzan Industria eta Marinako sailburu izendatu zuten.

Sailburu gisa, gerra-garaiko euskal industriaren eta itsas jardueraren antolaketan jardun zuen, Bizkaiko industria-ekoizpenari eta Bilboko portuaren jarduerari eusteko neurriak bultzatuz. 1937an Bilbo erori ondoren, erbestean jarraitu zuen Eusko Jaurlaritzaren jarduerari lotuta, eta Frantzia, Mexiko eta beste herrialde batzuetan bizi izan zen.

Bere jarrera politikoak, erbestealdian, euskal autogobernuaren aldeko politiketara hurbildu zuen, eta horrek sozialismoaren barneko desadostasunak ere eragin zituen. Azken urteak Venezuelan eman zituen, eta 1979ko maiatzaren 19an hil zen Caracasen. Bere familiak gordetako dokumentazioaren zati bat Euskadiko Artxibo Historikoan dago, eta haren egunerokoek eta agiriek lehen Eusko Jaurlaritzaren Industria eta Marinaren jarduerari buruzko iturri dokumental garrantzitsua osatzen dute.

JUAN DE LOS TOYOS GONZÁLEZ (Lana, aurebegiramena eta atzera-aurrera zaingoaren burukide)

Juan de los Toyos González (Barakaldo, 1890 – Mexiko, 1965) sindikalista eta politikari sozialista izan zen, euskal langile-mugimenduaren eta lehen Eusko Jaurlaritzaren historian izen nabarmena. 1908an PSOEra afiliatu zen eta bere jarduera nagusia UGTn garatu zuen. 1917an Bizkaiko Metalurgiako Langileen Sindikatuko idazkari nagusi izendatu zuten, eta ondoren Gipuzkoako erakunde sindikaletan jardun zuen. Eibarren kokatu zen eta Alfa kooperatibaren garapenean parte hartu zuen.

1931n Eibarko zinegotzi hautatu zuten, eta urte bereko apirilaren 14an Errepublikaren bandera altxatu zuen udaleko balkoitik. Gipuzkoako Aldundiko Gestorako kide izan zen eta Euskal Estatutuaren aldeko lanetan parte hartu zuen. 1934ko urriko gertakarien ondoren Frantziara erbesteratu zen. 1936ko altxamendu militarraren ondoren, Eibarko Defentsa Batzordeko lehendakari izan zen.

Urriaren 7an, José Antonio Agirreren lehen Eusko Jaurlaritzan, Lan, Gizarte Aurreikuspen eta Komunikazioetako sailburu izendatu zuten. Bere ardurapean langileen soldatak eta laguntzak, gizarte-aseguruak eta gerra-pentsioak kudeatu ziren, eta gerra-garaiko komunikazio-sistema berrantolatzen lagundu zuen.

1937an erbestera joan zen eta 1942tik aurrera Mexikon bizi izan zen. 1943an sailburu kargua utzi zuen. Mexikon Colegio Madrid ikastetxearen administrazioan lan egin zuen eta 1965eko apirilaren 5ean hil zen. Bere ibilbideak euskal sozialismoa, sindikalismoa, kooperatibismoa eta erbestea lotzen ditu.

JUAN GRACIA COLÁS (Gizarte-laguntza zaingoaren burukide)

Gracia Colás (Bilbo, 1891 – Paris, 1941) politikari sozialista eta sindikalista izan zen, eta XX. mendearen lehen erdiko euskal langile-mugimenduaren eta lehen Eusko Jaurlaritzaren historian nabarmendu zen. Gaztetatik lotu zen Gazte Sozialistekin eta 1908an PSOEra afiliatu zen. Autodidakta izan zen kontabilitatean eta merkataritza-peritajean, eta Bilboko Udalean fiskal-ikuskatzaile gisa lan egin zuen. 1917ko greba orokorrean parte hartzeagatik espetxeratu zuten. 1920an Bilboko zinegotzi hautatu zuten eta lehen alkateorde izan zen Rufino Laisecaren agintaldian. Bere jarduera politikoa eta sindikala UGTrekin eta euskal sozialismoarekin lotuta egon zen.

Gerra Zibilaren hasieran Bizkaiko Defentsa Batzordean parte hartu zuen eta, 1936ko urriaren 7an, José Antonio Agirre lehendakariak osatutako lehen Eusko Jaurlaritzan, Gizarte Laguntzako sailburu izendatu zuten.

Sailburu gisa, bere jardueraren ardatz nagusia gerra-eremuetatik Bizkaira iritsitako errefuxiatuen eta biztanleria zibilaren arreta izan zen. Bere sailak babes eta laguntza zerbitzuak antolatu zituen, eta haurren ebakuazioetan ere parte hartu zuen; milaka haur atzerrira eramateko operazioak antolatu ziren gerra garaian.

1937an Euskaditik atera ondoren, erbestean jarraitu zuen, eta Frantzian kokatu zen. Parisen hil zen 1941ean. Bere ibilbideak euskal sozialismoaren eta sindikalismoaren garapena, lehen Eusko Jaurlaritzaren gizarte-politikak eta Gerra Zibilaren ondorengo erbestealdiaren historia lotzen ditu.

JUAN ASTIGARRABIA ANDONEGUI (Erri-lanak zaingoaren burukide)

Juan Astigarrabia Andonegui (Donostia, 1901 – Donostia, 1989) politikari komunista eta sindikalista izan zen, eta 1936ko lehen Eusko Jaurlaritzako Herri Lanetako sailburua. Itsasketak ikasi zituen eta gaztetan marinela izan zen; ondoren Espainiako Alderdi Komunistarekin (PCE) lotu eta Gipuzkoako kostaldeko langile-mugimenduan jardun zuen. 1934an PCEren Euskal-Nafarroako Federazioko idazkari nagusi bihurtu zen, eta 1935ean Moskuko Kominternaren VII. Kongresuan parte hartu zuen ordezkari gisa.

Gerra Zibilaren hasieran Bizkaiko eta Gipuzkoako defentsa-antolakuntzan parte hartu zuen, eta 1936ko urriaren 7an, José Antonio Agirre lehendakariaren gobernuan, Herri Lanetako sailburu izendatu zuten.

Sailburu gisa, gerrak eragindako azpiegituren eta garraio-sareen kudeaketarekin lotutako arduretan jardun zuen, eta Eusko Jaurlaritzaren erakunde-lanean parte hartu zuen 1937an Euskadi erori zen arte. Ondoren erbestea ezagutu zuen, eta bere ibilbide politikoa PCEren barneko eztabaidek markatu zuten. 1938tik aurrera, bere jarrera politikoak Espainiako Alderdi Komunistaren zuzendaritzarekin desadostasunak eragin zituen, eta azkenean alderditik urrundu zen.

Gerora Euskadira itzuli zen eta bere bizitzaren azken urteak Donostian eman zituen. 1989an hil zen. Bere ibilbideak euskal komunismoaren, langile-mugimenduaren eta lehen Eusko Jaurlaritzaren historia politikoaren alderdi esanguratsuak jasotzen ditu.

RAMÓN MARÍA ALDASORO GALARZA (Salerosketa eta orniketa zaingoaren burukide)

Ramón María de Aldasoro Galarza (Tolosa, 1897ko martxoaren 20a – Habana, 1952ko otsailaren 2a) abokatua eta politikaria izan zen, euskal errepublikanismoaren ordezkari garrantzitsua. Zuzenbidea ikasi zuen eta Bilbon jardun zuen abokatu gisa. 1930eko Donostiako Itunean parte hartu zuen, eta Bigarren Errepublika ezarri ondoren Gipuzkoako gobernadore zibila izan zen. 1931n Gorte Konstituziogileetako diputatu hautatu zuten Bizkaiko hautagaitza errepublikano-sozialistatik. Ondoren hainbat alderdi errepublikanotan jardun zuen, eta 1934an Manuel Azañaren Izquierda Republicanarekin bat egin zuen. Gerra Zibilaren hasieran Bizkaiko defentsa-antolaketan parte hartu zuen, eta 1936ko urriaren 7an lehen Eusko Jaurlaritzako Merkataritza eta Hornidurako sailburu izendatu zuten.

Bere sailaren eginkizun nagusia gerra garaiko hornidura bermatzea izan zen. Elikagaien eta oinarrizko produktuen banaketa antolatu eta merkataritza-jarduerari eusteko neurriak bultzatu zituen. 1937an Euskadi erori ondoren erbesteratu egin zen, eta Eusko Jaurlaritzaren jarduerari lotuta jarraitu zuen Frantzian eta Amerikan. Azken urteak Kuban eman zituen, eta Habanan hil zen 1952ko otsailaren 2an. Bere ibilbideak euskal errepublikanismoa, autonomia estatutarioaren aldeko mugimendua eta erbesteko euskal erakundeen historia lotzen ditu.

ALFREDO ESPINOSA ORIVE (Osasun zaingoaren burukide)

Alfredo Espinosa Orive (Bilbo, 1903ko irailaren 6a – Gasteiz, 1937ko ekainaren 26a) medikua eta politikaria izan zen, Bizkaiko errepublikanismoaren ordezkari nabarmenetako bat. Medikuntza ikasi zuen Madrilen eta 1926an titulua lortu ondoren Bilbora itzuli zen. Basurtuko Ospitalean jardun zuen lanean, eta aldi berean monarkiaren eta Primo de Riveraren diktaduraren aurkako jarduera politikoan parte hartu zuen. 1931n Bilboko zinegotzi hautatu zuten, eta ondoren Burgosko eta Logroñoko gobernadore zibila izan zen. 1934an Unión Republicanako Bizkaiko zuzendaritzan sartu zen. Gerra Zibilaren hasieran Bizkaiko Defentsa Batzordean parte hartu zuen, eta 1936ko urriaren 7an lehen Eusko Jaurlaritzako Osasuneko sailburu izendatu zuten.

Bere agintaldian osasun-zerbitzuen antolaketa, higiene publikoa eta biztanleria zibilaren arreta bultzatu zituen. Euskal Gurutze Gorriaren sorreran parte hartu zuen eta errefuxiatuen, umezurtzen eta zaurituen laguntza sustatu zuen. Presoen osasun-baldintzak hobetzeko neurriak ere bultzatu zituen.

1937an frankistek atxilotu, heriotzara kondenatu eta ekainaren 26an fusilatu zuten Gasteizen. Bere ibilbidea Gerra Zibileko euskal osasun-politikaren eta errepresio frankistaren adierazgarri da.

GONZALO NARDIZ BENGOECHEA (Nekazaritza zaingoaren burukide)

Gonzalo Nárdiz Bengoetxea (Bermeo, 1905eko azaroaren 25a – Bilbo, 2003ko urriaren 25a) euskal politikaria eta Acción Nacionalista Vasca (ANV) alderdiko kidea izan zen, eta lehen Eusko Jaurlaritzako sailburu gazteena. Bermeoko zinegotzi izan zen eta 1936ko urriaren 7an, José Antonio Agirre lehendakariak osatutako lehen Eusko Jaurlaritzan, Nekazaritzako sailburu izendatu zuten.

Gerra Zibilean, bere sailaren jarduera nekazaritza, abeltzaintza, basogintza eta elikadura-ekoizpenaren antolaketara bideratu zen, gerrak eragindako hornidura-arazoei aurre egiteko. Abeltzaintza eta baso-ondarea babesteko neurriak bultzatu zituen, eta nekazaritzako errentariei eta lur-langileei gerra-eremuetako egoerak eragindako ordainketak arintzeko neurriak hartu zituen.

1937an Euskaditik atera eta erbestean jarraitu zuen Eusko Jaurlaritzaren jarduerari lotuta. Frantzian eta Mexikon bizi izan zen, eta 1946tik aurrera Donibane Lohizunen kokatu zen. Erbestean Nekazaritzako sailburuaren karguari eutsi zion 1952ra arte, eta ondoren sailik gabeko sailburu gisa jarraitu zuen. Frankismoaren amaieraren ondoren Euskal Herrira itzuli zen eta, 1979an, erbestealdiko Eusko Jaurlaritza desegin ondoren, jarduera politikotik urrundu zen.

2003an hil zen Bilbon, 97 urte zituela. Bere ibilbideak euskal nekazaritza-politikaren, autogobernuaren eta erbestean erakundeen jarraipenaren historia dokumentatzen du.

Gehiago sakondu nahi baduzu (leiho berri batean irekitzen da)

Azken aldaketako data: