Itzulpengintzari buruzko saiakera bat da Anjel Lertxundiren 'Itzuliz usu begiak'. Bertan hizpide dituenetatik abiatuta, euskal letren egoerari buruz aritu dira Lertxundi bera eta Xabier Olarra eta Isabel Etxeberria itzultzaileak. Baita testu sorkuntzaren eta itzulpengintzaren arteko harremanez ere.

Itzuli hitzak hogeita hamar adieratik gora ditu euskaraz», idatzi du Anjel Lertxundik bere azken lanean, Itzuliz usu begiak-en. Liburu hori aitzakia hartuta, literaturarekin zerikusia duten itzuli hitzaren adierei buruz hitz egiteko elkartu ditu BERRIAk Lertxundi bera eta Isabel Etxeberria eta Xabier Olarra itzultzaileak. Mahai inguruaren bertsio luzea irakurri nahi izanez gero, klikatu hemen.

Anjel, literaturarekiko maitasun adierazpen bat bihurtu duzu Itzuliz usu begiak. Itzulpenek zenbaterainoko eragina izan dute zure maitasun horretan?

ANJEL LERTXUNDI: Eskola garaian, euskaraz irakurtzen hasi nintzenean, gogoan daukadana da euskarazko liburuak irakurtzea, niretzat, oihan batera sartzea zela. Eta hor, itzulpen bat, Noni eta Mani [Plazido Muxikak itzulitako John Stefan Svenssonen lana, 1952an argitaratua], deskubrimendu bat izan zen. Hura irakurtzean, euskara lau bat irakurri nuen, oso ondo funtzionatzen zidana. Euskal itzulpengintzaren bilakabidean, gero eta gehiago topatzen dut Noni eta Mani-n ikusten nuen hura: itzulpeneko hizkeraren gardentasuna. Gardentasuna, ez bakarrik esaldiaren egituran, baizik kontatzen denarekin lotutako moduan. Lexikoak zerikusi handia du horrekin; biak oso uztartuta daude. Gero eta gehiago, egiten diren itzulpenetan. Hori ez da gertatzen literaturarekin. Eta hara non, pixkanaka-pixkanaka, naturalago egiten ari zaidan itzulpena zenbaiten sormeneko obra baino.

XABIER OLARRA: Paradoxikoa da, baina hala gertatu liteke. Denoi egin zaizkigu hasiera batean irakurtzen genituen euskarazko liburuak arrotz xamar. Nik irakurri nuen lehenbiziko nobela Garoa izan zen. 12 urte nituen, eta pentsa gure eguneroko hizkeratik non zegoen Txomin Agirre. Hala ere, nobela hori, bere hiztegi problema ikaragarri eta guzti, gustura irakurri nuen, eta entenditu nuen. Eta berdin Kresala. Nik problemarik gabe irakurri nuen hura. Gero, eten handi bat zegoen hortik aurrera segitzeko. 18 urtera ailegatu ginenean, [Gabriel] Aresti, [Ramon] Saizarbitoria eta beste [Lertxundiri keinu eginez] bagenituen, zorionez. Hor beste mundu bat irekitzen da.

Hortik itzulpengintzara bidean, Xabier, irakasle ere izan zinen.

X.O.: Bueno, itzulpengintzarako lehenbiziko nire saltoa Karteroak beti deitzen du bi aldiz izan zen [1983an]. Premiagatik egin nuen salto, ikasleei euskarazko liburuak eman behar genizkielako. Batzuek liburuak idatzi zituzten gabezia hori asetzeko; itzultzea erabaki nuen nik. Dena dela, itzulpengintzaren adar literariora iristerako, banituen dozenaka panfleto itzuliak 1971tik aurrera. Horretan ikaragarri entrenatu ginen [barre txikia].

Zu beste testuinguru batean heldu zinen itzulpenera, Isabel.

ISABEL ETXEBERRIA: Bai, baina literaturazaletasunak eraman ninduen neu ere. Sekula ez nuen pentsatu itzultzen arituko nintzenik; ez zen hori nire asmoa filologia ikasketak egin nituenean. Itzulpenen irakurle gisa, konturatzen naiz gure belaunaldiak eskerrak eman behar dituela, zuri batez ere, Xabier, eta beste hainbati ere bai, gurea delako lehen belaunaldia kanpoko literatura euskaraz modu natural batean irakurri ahal izan duena. Iruditzen zait pribilegio handia izan dela. Hasieratik oso irakurterrazak egindako itzulpenak izan ditugu. Berehala finkatu zen ondo funtzionatzen duen euskara hori.

X.O.: Kostata.

I.E.: Baina gure belaunaldiaren ikuspuntutik, egina ekarri zeniguten euskara hori. Suerteko gara alde horretatik.

X.O.: Bueno, hori finkatu zen bai itzultzaileon lanagatik, bai idazleen lanagatik ere. Estandarizaziorako, igual, itzulpenak bide zabalagoa izan du. Euskararen beraren estandarizaziorako, hainbat itzulpen leku edo bide estu samar batera ekarri behar izateak, nik uste, lagundu egin du. Anduk berak askotan esaten du: idazleak bide asko ditu barnetik ateratzen zaiona lantzeko eta sortzen zaizkion problemei ihes egiteko. Itzultzaileak, berriz, bide nahiko markatutik joan behar du.

A.L.: Hor bada kontu bat, gutxitan aipatzen dena, eta da itzultzaileak pertsonalki eta talde moduan lan egin duzuela. Zuen artean komunikazio handia egon da, Senez aldizkariaren bidez, zoritxarrez desagertu zen 31 eskutik blogaren bidez eta bestez. Diziplina hori egon da, eta horrek sekulako mesedea egin dizue zuei, eta, gero, guri, noski. Gure gremioa, berriz, ez da gremioa ere. Hori normala da, bakoitza berea egiten ari da, bere estiloa bilatzen eta handik eta hemendik mokoka. Egin dugun bideari begiratu, eta orain dela 30 urte honelakorik ez genuela amestu ere egiten uste dut, baina komunikazio falta egon da, sorkuntzaren kontu praktikoetan. Eta ez dut uste itzultzaileen kulpaz izan denik.

X.O.: Ez, guk bukatu ditugu gure lanak. Eta espero genuen idazleek haiei kasu egitea.