Euskal sintaxia: konplementazioa eta nominalizazioa
149 visitas recibidas
Autoría:
Patxi Goenaga Mendizabal
Director/a:
Luis Mitxelena Elissalt
Universidad:
Universidad del País Vasco
Facultad:
Facultad de Filología, Geografía e Historia
Área:
Lingüística
Año:
1984
|Lan honetan euskal sintaxiaren arlo nagusi bat aztertzen da: aditz mugagabeaz eta bereziki –tze formako perpaus osagarriak, alegia. Azterlan honetarako Gramatika Sortzailearen bideetatik abiatzea ezinbestekotzat jo dugu. Edozein hizkuntzaren sintaxia aztertzeko asmotan dabilenarentzat hala gertatzen da, denboran zehar izan dituen bilakaerak gorabehera. Dena dela, euskal konplementazio sistemaren azalpena eskaintzeko orduan garrantzi berezia eman zaio sistemaren deskripzioari berari teoria gramatikalari baino. Euskal sintaxiaren parte nagusi bat aztertu nahi zen lehenbizi. Hala ere, datuen deskripzio soilean gelditzeak ez du merezi. Deskripzio orok teoria bat ere behar du.
Lanaren aztergaia aditz-izena (etortze-, agortze-, egote-…) bada ere, eta egitura hauek perpaus konpletiboen esparruan kokatzen direnez, perpaus konpletiboak bere osotasunean begien aurrean jartzea ezinbestekoa. Horrela, perpaus mugagabeez (gal-tze-a/ gal-tze-ko/ gal-tze-n…) gainera perpaus jokatuei ere erreparatzea ezinbesekoa da. Horrela, perpaus osagarrien egitura bere osoan zein datekeen aztertzen da.
Ondoren aditz mugagabea duten zenbait perpaus aztertzen ditugu. Hemen garrantzi berezia dute inesibo gisa ageri direnak ([egite-n] saiatu naiz; badakit [isilik egote-n]modukoak) eta hauen egitura sintaktikoa eta eratorbidea zein datekeen aztertzen da.
Egitura hauetan gertatzen diren zenbait gertakizun ere aztertzen dira. Predikatu nagusia zein den kontuan hartuz, mendeko perpaus jokatugabearen subjektua isilpean uzten da. Garai batean equi izeneko transformazio bat bazela proposatzen zen. Gero kontrol teoria delakoaren esku utzi zen kontu hau. Euskararen kasuan, nolanahi ere, nahi izan eta behar izan-en mendeko perpaus jokatugabeen azterketak garrantzi berezia hartzen du: egin {nahi/ behar} du vs egite-a {nahi/ behar} du. Hortaz, egitura hauen azterketa eskaintzen da.Hauen pareko beste zenbait egitura ‘igoera’ gisa edo aztertzen ziren garai batean: liburu hau zail da aurkitzen modukoen analisi bat ere egiten da.
Forma desberdineko perpaus osagarri hauen azterketaren ondoren, forma hauek zer adiera duten aztertzen da ondoren. Hots: axalean ageri diren desberdintasunek inolako desberdintasun semantikorik erakusten ote duten aztertzen da VII atalean eta proposamen bat ere egiten da. Adibidez, etorriko zarela esan diet eta etortzeko esan diet perpausen artean bada diferentzia. Modalitate bat edo beste bat hautatzen du predikatu nagusiak bere izaeraren arabera: predikatu ‘asertibo’ batek ‘indikatiboa’ hautatuko du; aldiz, predikatu ‘ez-asertiboak’ perpaus jokatugabea edo subjuntiboa hautatuko du. Bide hau ere aztertzen da, neurri apal batean bada ere.
Azkenik, perpaus izan gabe, nominalizazio direnen analisi bat egiten da. Ingelesez –ing formako izenkietan bi egitura bereizten diren bezala, euskaraz ere berdin, bi –tze izenki izango ditugu. Batean perpaus-egitura osoa izango dugu, bestean Izen Sintagma. Hala analizatu dira. Dena dela, perpausok ez dute agerian denbora zehaztapenik. Izen sintagmen egitura peto-petoa dutenek are gutxiago.In this work we study a major aspect of Basque syntax: namely, the non-finite verb and, in particular, complement clauses using –tze. We feel it is essential for analysis to set out from the perspective of generative grammar, which despite having undergone changes over the years, is an inevitable reference for anyone wishing to study the syntax of a language.In any case, when offering an explanation of Basque complementation, we pay closer attention to the description of the system itself than to grammatical theory. Our principal aim was to examine a major area of Basque syntax. However, there is little point in dwelling on a mere description of data, since any description also requires a theory.
Given that the subject of this work is nominal verbs (etortze-, agortze-, egote-…), and these structures can be considered complement clauses, it is important not to lose sight of the whole range of this kind of clause. Thus, as well as examining non-finite clauses (gal-tze-a/ gal-tze-ko/ gal-tze-n…), it is important to bear in mind conjugated clauses also, so as to investigate the whole range of complement clause structures.
We then proceed to study several structures that use non-finite verb forms. Here structures using locatives are especially important (as in [egite-n] saiatu naiz; badakit [isilik egote-n]) and we study their syntactic structure and possible derivation.
We also examine a number of features of the behaviour of these structures. Bearing in mind the main predicate, the subject of the subordinate clause is left out.At one time a transformation called equi was proposed.It was later explained using what is known as the control theory.In the case of Basque, however, non-finite subordinate clauses constructed with nahi izan and behar izan take on special importance: egin {nahi/ behar} du vs egite-a {nahi/ behar} du. We therefore perform an analysis of these structures. At one time several other similar structures were analysed as ‘rising’ structures: we therefore also study structures of the kind liburu hau zail da aurkitzen.
After analysing these different forms of complement clauses, we then study what the forms mean. That is:in chapter 7 we examine whether superficial differences show any semantic differences and we propose a theory. For example, there is a difference between the clauses etorriko zarela esan diet and etortzeko esan diet. The main predicate chooses one modality or another depending on its nature: an ‘assertive’ predicate will take an ‘indicative’, whereas a ‘non-assertive’ predicate will take an unconjugated verb or a subjunctive. We also analyse this behaviour, albeit to a modest extent.
Lastly, although they are not clauses, we study nominalisations.Just as the English nominal form –ing is used in two different structures, in Basque there are also two nominal uses of –tze. In one it constitutes the whole clause structure, and in the other, just the noun phrase. This is how we have analysed them. However, these clauses show no definite time reference. This is particularly true of clauses that have true noun phrase structure.
