Axularren prosa erretorikaren argitan

179 bisita jaso dira

Autoretza:

Patxi Salaberri Muñoa

Zuzendaria:

Jon Kortazar Uriarte

Unibertsitatea:

Euskal Herriko Unibertsitatea

Fakultatea:

Letren Fakultatea

Saila:

Hizkuntzalaritza eta Euskal Ikasketak

Jakintza-arloa:

Literatura

Urtea:

1997

| Axularren Gero liburuaren funtzionamendua ezagutzeko kezkan du bere jatorria tesi honek. Halere, gure klasikoen irakurketarako erabili izan diren parametro linguistiko hutsetatik gaindi, ikerlanak Axularren obra ikuspuntu literarioenetik aztertzea izan zuen helmuga.
Erabakiak, jakina, obraren planteamendu estetikoaren funtzionamenduaz galdetzera eraman gintuen lehendabizi. Eta jarraian, noraino mintza gintezkeen literaturaz eta estetikaz alde guztietatik xede eta izaera zeharo erlijioso-pragmatikoa erakusten zuen hartan planteatu zitzaigun.
Oro har, ikertze-lana bidera zezaketen irizpide nagusia eta giltzarria Axularren obraz egindako errezepzioan eta bestelako argumentu historiko-literarioetan oinarritutako hipotesian zeutzan batik bat. Izan ere, Axularrez ezagutzen genuen guztiak haren idazteko modua eredu erretorikoetan oinarritzen zela pentsatzera bulkatzen gintuen eta horrela planteatu genuen lan honen hasierako hipotesia.
Ikerlanean, hortaz, Axularrek jarraitutako bide erretorikoetatik barrena abiatzea, eta, hein batean bederen, haren prosaren aldamio-egitura berreraikitzea eta agerian uztea izan genuen erronka.
Ibilaldi hartan Erretorikaren lehendabiziko hiru atal kanonikoetan eman izan ziren urratsak, hau da, prosaren sorkuntzarekin zerikusi estua dutenetan hain zuzen: inventiotik hasita elocutioraino, dispositiotik iraganik, baina ahaztu gabe, noski, actio delakoak ere izan zezakeela eraginik haren prosan.
Ondorio gisara, zinez esan daiteke egiaztaturik geratu dela hasierako hipotesia, ikuspuntu erretorikoa suertatu baita Gero guztian izaera aszetikoko mezua taxutzeko erabili den ezaugarri azpimarragarriena, hala planteamendu formalari dagokionez nola prosaren tratamenduari. Ildo horretatik, urdazubiarrak darabilen formulazio erretorikoa, urte haietan gazteleaniaren esparruko oratoria eklesiastikoan teorizatzen zenarekin tinko lotua dago eredu nagusietan, ohikoak ziren ezaugarriak Axularrek ongi jasotzen jakin izan zuelarik, hala nola gaia, argumentazio mota, egituratze eredua, exenpluak, irudiak, etab. Nabarmentzekoa da, era berean, nola heldu zion latinezko tradizioko erretorika eklesiastikoari funtsezko baliabideetan eta nola egokitu eta erabili izan zituen garrantzizkoenak, betiere ahozkotasunaren ikuspuntu orokortzailea eskura zuelarik.
Baina Axularrek eredu horietarantz jo izan badu ere, betiere jo du euskal baliabide morfo-sintaktikoak, semantikoak eta kulturalak egokiro baliatzen. Guztietatik, alabaina, ahozkotasunaren fenomenotik hurbil dauden baliabideak dira Geron agerikoenak eta, nola ez, entzungarrienak. Esan gabe doa, estilistikaz honatago ere, elementu foniko-erritmiko horiek ezin aproposago bihurtu zirela honelako testu suasorio baten tratamenduan, batik bat garaiko irakurlea ahozkotasunaren parametroetara ohitua zela ahazten ez bada.
Literario bihurtuaz joango zen prosaren finkapen-prozesuan, beraz, Axular aurkitu dugu hizkuntz egokitzaile, moldatzaile eta, dakigunaren arabera, egiazko sortzaile. Eta berriegia ez bada ere Axularren obrak dakarren tematika, egia da euskaraz bizi zen gizarteari itxura berrian aurkeztu ziola mezu tridentiarra, bitarteko erretorikoak egokiro zerabiltzan prosa berezian, hain zuzen. Eta "berezia¿ diogu, laua eta, aldi berean, erritmikoa delako darabilen hizkuntza, arazorik gabekoa, ornatu errazekoa, mezua ongi ulertarazten duena, eguneroko ""arruntasunetik"" hurbila, sintaktikoki zuzena eta lexikoaren aldetik ere argia eta ez polisemikoa delako eta maila afektiboan ere irakurlearen hunkipena eta jarrera aldaketa efektiboa ahalbidetzeko modukoa.
Tesi-lana hori guztia frogatzen, demostratzen eta erakusten saiatu da. AXULAR¿S PROSE IN THE LIGHT OF RHETORICS
This dissertation derives from a desire to understand the functioning of Axular¿s Gero. Rather than working with the purely linguistic parameters that have habitually been applied to the interpretation of the great Basque classic, the objective of this study was to analyse Axular¿s book from a literary standpoint. This naturally required, in the first place, an inquiry into how its aesthetic approach works, and thus raises the question of whether it is appropriate to talk about literature and aesthetics at all in relation to a work whose aim and nature are so thoroughly religious and pragmatic.
On the whole, the key criterion that could guide research consisted of a hypothesis based on the reception of Axular¿s work and other historical and literary arguments. Everything we knew about Axular led us to assume that his way of writing was based on rhetorical models and such was this study¿s initial hypothesis.
Hence the challenge was to follow Axular¿s rhetorical path and, as far as possible, reconstruct the scaffolding of his prose. In this process, progress was made in the first three canonical parts of Rhetorics, which relate closely to prose composition: from inventio via dispositio to elocutio, of course without forgetting the possible influence of actio.
As a conclusion the initial hypothesis may be said to have been confirmed: the rhetorical viewpoint is found to be the most notable characteristic shaping Gero¿s ascetic message as regards both formal approach and the treatment of the prose. The rhetorical formulation used by the author has strong links in its overall pattern to what was theorised at that time in ecclesiastic oratory within the Castilian language domain, and Axular was well acquainted with its typical features such as the type of arguments, organisational pattern, examples, images etc. It is also worth noting how he adopted the ecclesiastic rhetoric of the Latin tradition, adapting and employing its main elements while constantly in command of the generalising perspective of orality.
Yet while Axular adopted those models, he also remained faithful at all times to a correct use of Basque grammatical, semantic and cultural resources. But of all these it is the resources closest to the phenomenon of orality which are most in evidence and, indeed, most audible in Gero. Needless to say, stylistics apart, such phonic and rhythmic elements fit in perfectly with the treatment of a text aiming to persuade, especially if we bear in mind that the contemporary reader would have been well accustomed to the parameters of orality.
Thus in the process of consolidating an increasingly literary prose form, Axular emerges as an adapter of the language, and as we know, a true creator. Although the subject matter of Axular¿s work is nothing new, it is still the case that he presented it to a Basque-speaking readership in a new tridentine guise, in a special kind of prose making appropriate use of rhetoric: flat yet rhythmical, uncomplicated, simply ornamented, conveying an easily understood message, close to everyday "ordinariness¿, syntactically and also correct since it is clear and non-polylsemic, while on an affective level it serves to touch the reader¿s feelings and effect a change in attitude.
The dissertation attempts to prove and demonstrate all this.

Deskriptoreak

UPV/EHU

erretorika

euskara

hizkuntzalaritza

hizkuntzalaritza_sinkronikoa

literatura_kritika

literatura

sintaxia

Tesia

patxi_salaberri_TESIS.pdf