Living Kultur, En Buen Sitio Producciones etxeak ekoitzia, transmedia-proiektu bat da eta helburu du Nafarroako ondare immateriala ezagutaraztea orain arte inoiz ikusi ez den moduan, berrogeita hamar irudikapenen bitartez. Dagoeneko webgunea eta liburu bat eskura daitezke, eta espero da udazkenean film luze dokumental bat estreinatzea. Marga Gutiérrez proiektuaren zuzendariak xehetasun guztiak eman dizkigu.

Zer da Living Kultur? Nola sortu zen?

Living Kultur begirada zinematografiko bat da, lurralde baten, Nafarroaren, kultura biziaren immateriala gauzatzeko paradoxaren aurrean. Proiektuak antzinako oinordetza kulturala neurtzen, markoztatzen eta islatzen du XXI. mendeko begirada eta teknikarekin, diskurtso bat eraikitzeko ondare immaterialetik pertzepzio- eta zentzumen-bidaia baten inguruan.

Berrogeita hamar irudikapen: ahozko tradizioa, jolasa, inauteriak, irudikapen profanoak eta erlijiosoak, lanbideak, dantzak eta kolektiboak. Platoan filmatuta, 6k-n, edertasun bikainarekin eta slow teknika baliatuta. Xehetasuna, mugimendua behatzeko. Protagonista errealekin hirurogei elkarrizketatik gora, oinordetza, kontaktu edo maitasunagatik munduari oparitzen dioten oinordetza bat gordetzen eta babesten duten pertsonekin.

Living Kultur benetako irudikapenetik aldetzen da, eta irudikapen ideala erakusten du, zinemagilearen amets-irudia eta begirada. Edertasun gorena argazki-zuzendaritzan, egikaritze perfektuarekin. Mugimendu, soinu edo haize-eten bakoitza nabaritu daiteke. Ondare immaterialaren, hura gordetzen duten pertsonen eta zinemaren arteko espazio berri bat lantzen dugu, pertsona eta gauzen memoriaren betikotzaile gisa. Esperientzia horretan, ikus-entzunezko hurbilketak museoetako obren edo galeria bateko erakusketen balio artistiko berbera dauka. Ez da errealitatea, baina egiazkoa da, benetakoa.

Proiektuak hiru ardatz ditu: webgune bat, liburu bat eta ikus-entzunezko film luze bat. Zer eskaintzen du horietako bakoitzak?

WEBGUNEA: Living Kultur transmedia-proiektua kultura-edukia sortzeko eta hedatzeko helburuarekin sortu zen: ondare immaterialaren digitalizazioa.

Tresna horrek eduki digitalen eskaintza zabaltzen du; izan ere, ikuslea eta erabiltzailea inoiz aurrez horrela ikusi gabeko edukietara hurbil daiteke Internetez, eta, horrela, herritarrek eskualde bateko ondare immateriala hobeto eskura dezakete.

LIBURUA: Bitxi-liburua da, museoko liburuen formatura hurbiltzen den katalogoa. Ondareari buruzkoa jasotzen da zehazki, funtsa. Living Kultur hiru hizkuntzatako proiektu bat da: euskara, gaztelania eta ingelesa. Horrela, eskualde-, estatu- eta nazioarte-mailako esparrua sortzen da, ikusgarritasuna emateko. Kontsulta- eta berrikuspen-lan bat da, eta bertan, protagonisten lekukotzak eta datu eta erreferentzia historikoak jasotzen dira.

DOKUMENTALA: Ikus-entzunezko lana benetako irudikapenetik aldetzen da, eta irudikapen ideala erakusten du, zinemagilearen amets-irudia eta begirada. Edertasun gorena argazki-zuzendaritzan, egikaritze perfektuarekin. Mugimendu, soinu edo haize-eten bakoitza nabaritu daiteke.

Gidoian Oskar Alegriarekin lankidetzan aritzea funtsezkoa izan da ukitu poetiko eta metaforikoa emateko, opera bat izango balitz bezala, edukia orokortzeko eta munduko edozein lurraldetako publikoak bere ondarea, bere kultura-balioa identifikatzeko.

Living Kultur esperimentazio-arlora hurbiltzen da, ondare immaterialaren zinemaren eta bideoartearen iragazkian oinarrituta. Jardute immaterial horien dimentsio bizi eta ebolutiboarekiko begirada berezia du. Une jakin batean kultura-gertakari bat ulertu baino, Living Kultur egitasmoaren xedea da bidaia emozional eta sentsoriala egitea. Ez da ezer ulertu behar, gozatu soilik.

Zer ondare-adierazpen irudikatu nahi izan dituzue? Nola egin duzue hautaketa?

Living Kultur proiektua bere egitura osatzen duten osagai oso argietatik abiatzen da: Nafarroako irudikapen eta balio etnografikoak ahalik eta modu zuzen, anitz eta zeharkakoenean islatzea. Horretarako, harremanetan jarri gara Kultura Zuzendaritzarekin – Vianako Printzea Erakundearekin. Erakunde horren Ondare Historiko eta Museoen Departamentuak ahalegin goraipagarria egin du 1.200 irudikapenetik gora aztertu, katalogatu eta artxibatzeko.

En Buen Sitio (proiektuaren ekoizlea) etxearen lana izan zen Living Kultur egitasmoak eremuetako katalogazio bakoitza berrikusi eta aztertzea, Foru Komunitateko eremu geografikoekin gurutzatzeko eta, horrela, koherentzia eta ahalik eta adierazgarritasun handiena izango duen argazki bat eratzeko. Eremu geografiko guztiak, protagonisten adina, genero-berdintasuna, hizkuntza eta katalogatu ditugun itemen adierazgarritasuna kontuan hartuta:

• Ekoizpen-jarduerei, prozesuei eta teknikei buruzko ezagutza tradizionalak
• Sinesmena, jai-errituak eta beste ospakizun-jardute batzuk
• Ahozko tradizioa eta berezitasun linguistikoak
• Irudikapenak, eszenaratzeak, jolasak eta kirol tradizionalak
• Musika- eta soinu-adierazpenak
• Elikatzeko moduak
• Soziabilitate-modu kolektiboak eta antolamenduak

Adierazpen mota horiek zuzenean bizitzearen esperientzia ordezkatzea ezinezkoa dirudi. Zer nahi du, bada, Living Kultur-ek?

Horixe da, hain zuzen, proiektuaren gakoa: ondare immaterialaren aberastasunaren xarma, xehetasun bat sortzea, etor daitezkeen turistei eskualde hori bisita dezaten edo bertako bizilagunei bizi edo gogorarazi dezaten bultzatzeko, ondarearen une jakin batzuk zuzenean bizitzeko. Ezerk ezin du, esate baterako, Jaurrietako Axuri Beltza, Tuterako aingeruaren jaitsiera edo Altsasuko inauteriak zuzenean ikustearen edertasuna eta emozioa ordezkatu.

Eta nola lortzen da immateriala hilezkortzea? Zer baliabide (argazkiak, soinuak...) erabili dituzue horretarako?

Bidaia sentsorial baten iruditeriatik abiatu ginen; ez da errealitatearen irudikapen leiala; aldiz, irudikapen perfektua bilatu nahi da, ikonikoa eta behatzekoa den zerbait, osagarria eta inspiratzailea, eta ondare horren funtsera bertara eramango gaituena. Ukiezinaren edertasuna. Horretarako, teknika eta/edo formatu hauek erabiliko ditugu:

Bereizmen handiko kamera bat eta optika egokiak erabiltzearen aldeko apustua egin dugu, lan oso estilizatuak lortu ahal izateko, publizitate-ukitua dutenak, estetika ugari izango dutenak eta tradizio bakoitza sinbolismoz beteko dutenak.

Living Kultur erronka da maila teknikoan.

50 item, batzuetan 1, 2 edo 5 px-rekin irudikatu ditugunak, horietako bakoitza makillatzeko, janzteko, prestatzeko eta irudikapena entseatzeko bere denborekin. Horrenbestez, argazki-planteamenduak arina izan behar zuen ekoizpenak diseinatutako 14 jardunaldietan sartzeko.

Horregatik, estetika bateratua bilatu behar genuen. Argi-iturri bakarra aukeratu genuen. Leuna, baina potentzia nahikoa zuena; izan ere, irudikapen batzuek altura desberdinak zituzten, eta aukera eman behar zigun kameratik diafragmatzeko argiztapenaren potentziak aldatzen aritu behar izan gabe. Argia oso iragazia, itzal gogorrik ez sortzeko. Eta sortuko zena bakarra izan zedila eta lurrera bertikalki eror zedila, erabat zenitala zen argi-iturria zelako.

Horretarako, trust-kubo kubiko bat eraiki genuen, trilitearekin, 6x6x6 metrokoa. Alboko eta aurreko panoak beltzak ziren, argi-kutsadurarik ez izateko eta kontraste apur bat gehiago sortzeko.

Kamera-gorputz gisa RED EPIC W bat erabili genuen, 6 k-ko bereizmenarekin, RAW a 75 fps-ko RAW artxiboetan plano bertikaletan eta 120 fps-ko 4 k-koak plano horizontaletan. Alderdi artistiko horren guztiaren aspect ratio delakoa 16:9 izan da beti, nahiz eta filma 1:2.40koa izango den, protagonisten elkarrizketa guztiak horrela filmatu baitira. Formatu hori aukeratu genuen, proba batzuk egin ondoren SCOPE formatuan oso ondo osatzen zelako hainbat plano bertikal 16:9an elkartzea, eta horri esker, pantaila bertikalen eta horizontalen konbinazio desberdinak egiteko aukera dugu. Dena sartzen den pantaila bat.

Ondare immateriala eta haren askotariko adierazpenak horiek bizirik iraunarazten dituzten pertsona jakinen dedikazioari esker dira posible soilik. Halaber, egiten duten lanari eginiko omenaldia al da?

Ondarea pertsonak dira. Haiek gabe ezinezkoa da gordetzea, kontserbatzea eta betikotzea. Izan ere, proiektuak adin-tarte ugaritako parte-hartzaile guztien lekukotzak jasotzen ditu. Merezi duten balioa eta protagonismoa emateko, nahiz eta haiek ez duten aintzatespen hori nahi; maitasunagatik, dedikazioagatik eta errespetuagatik egiten dute, eta lehen lerroa ondareari berari uzten diote.

Gainera, proiektua pandemian filmatua, fotografiatua eta islatua izan zen, eta une hunkigarri asko bizi izan ziren, irudikatu egin ahal izan baitzen, platoan minutu batzuetan besterik ez bazen ere, denbora luzez gozatu ezinik egon ondoren. Bereziki gogoratzen ditut txaranga, buruhandiak edo joaldunak.

Proiektu hori errealitate bihurtzeko bidea luzea eta neketsua izango zen. Jarraipenik izango al du? Ba al duzue buruan beste zerbait?

Iturriak eta edukiak berriztagarriak eta zabalgarriak dira, eta, aldi berean, ondarea erregistratzeko eta katalogatzeko balio dute. Liburua eta webgunea eskuragarri daude jada, eta ibilbideari ekin berri diote; hortaz, itxaron egin nahi genuke ikusteko publikoak nola hartzen duen. Espero dugu dokumentala 2022ko udazkenean estreinatuko dela.

Proiektu moldakorra da, porotsua eta alderdi askotan zabalgarria, Nafarroako ondarearekin ez ezik, aberastasun bera duten eskualde askotakoarekin ere bai. Etorkizunean erakusketarako formatua eman nahi genioke, eta lagundu duten udalerri eta eskualde askotan gozatu ahal izatea, proiektua dagokion lekura itzul dadin.

 

(2022ko uztailaren 15ean argitaratutako Berezia)