Indarkeria matxistak eragindako titulu beltzei ahotsa, gorputza eta irudia eman die Bertha Gaztelumendik (Irun, Gipuzkoa, 1962) Volar dokumentalean. Gaur du azken saioa Zinemaldian, baina, astelehenean, Bilboko Azkuna zentroan izango da, asteartean Gasteizko Artiumen —bien sarrerak amaituta daude—, eta asteazkenean Donostiako Tabakaleran.

Bederatzi testigantza gogor eta, aldi berean, ausart. Erraza edo zaila izan da kamera aurrean agertzeko prest zeuden andreak topatzea?

Esan behar da ez genuela erabaki aldez aurretik pelikula bat egingo genuenik. Bestela izan zen: bederatzi emakumeok nahi izan zuten erreparazio eta errekonozimendu prozesu batean sartu. Lanean hasi ginen, biltzen. Egun batzuk oso gogorrak izaten ziren, zeren eta proposatu genien beren esperientzietatik abiatzea. Gure artean konfiantza sortu zen —behar-beharrezkoa zen hori—; sortu genuen talde bat non bagenekien babestuak ginela. Sintonia oso ona sortu zen, eta gero eta emankorragoak ziren saioak, gero eta ausartagoak ziren beraien errelatoak. Pixkanaka harilkatu genuen mezu bat, eta helburua oso argi zegoen hasieratik: gizarteak jakin dezala zer diren tratu txarrak, eta ondo jakin dezala, ez tituluetan ikusten dena. Hau da, ez beste andre bat —gaur [atzo] bezala— hil dutela, baizik eta tratu txarren prozesu horretan zer gertatzen den barruan. Dokumentala egitea erabaki genuen, eta salto hori emateak —kamera aurrean jartzeak—, noski, inposatu egiten du, baina oso-oso determinatuak zeuden hau egitera, eta ez zen hain gogorra izan aurretiko lan asko zegoelako eginda.

Soslai askotako andreak ageri dira dokumentalean, adinari, lanbideari eta jatorriari dagokionez. Indarra ematen dio mezuari, ezta?

Noski, eta, gainera, ez da bilatua izan: haiek apuntatu egin ziren. Horrek zer esan nahi du? Tratu txarrek jotzen dituztela gizarte maila guztiak, lanbide guztiak, adin guztiak... Berez sortu zen, eta oso esanguratsua da.

Dena ez da alaia: une batean, bost andre daude hizketan eta batek alde egiten du, ezinez.

Beti da oso gogorra, eta, azken finean, haiek bihotza zabaltzen dute, ez dakit zenbat urtez gordeta izan dituzten bizipenak, beti beldurrez, lotsatuta eta errudun sentituz. Hori zabaltzea oso gogorra da, zure intimitatea, zure bihotza, zure etxea... Agerian gelditzen zara, baita besteen epaien aurrean ere. Hori gogor-gogorra da. «Zergatik egin duzu hori horrela? Zergatik aguantatu duzu hainbeste denbora? Zergatik...?». Hori bizi egin behar da. Bizipenak oso azalean egoten dira, eta hautsi egiten dira une batez, gero buelta ematen dioten arren. Ez zen maiz gertatzen, baina gertatzen zen. Gu horretarako prest geunden, eta haiek esaten ziguten batzuetan: «Bueno nik honaino, ez dut jarraituko». Eta guk onartu egin dugu arazorik gabe.